Wykorzystanie elementów outdooru, turystyki i krajoznawstwa, edukacji regionalnej oraz survivalu w tworzeniu alternatywnych form aktywności ruchowej

Nowa podstawa programowa wychowania fizycznego odwołuje się m.in. do „(…) edukacji w terenie, wzmacniania odporności psychofizycznej oraz kształtowania prozdrowotnych i proekologicznych postaw uczniów” oraz zakłada, ze „(…) korelacje międzyprzedmiotowe umożliwiają nauczycielom integrację i holistyczne podejście do treści nauczania”. W szkołach podstawowych fakultatywnie, a w szkołach ponadpodstawowych obowiązkowo, wprowadza dział „umożliwiający zapoznanie z ćwiczeniami, które są stosowane w trakcie rekrutacji do służb mundurowych i innych zawodów, w których wymagana jest wysoka sprawność fizyczna”.

Jakkolwiek więc, klasycznie prowadzona lekcja wychowania fizycznego oparta o tradycyjne dyscypliny sportu i rekreacji ruchowej pozostaje podstawową formą aktywności ruchowej w szkole, to ustawa zakłada wykorzystanie w pracy z uczniem zajęć rekreacyjno-zdrowotnych i aktywnej turystyki. Nakłada to na nauczyciela wychowania fizycznego obowiązek szukania alternatywnych i interdyscyplinarnych form zajęć.

Celem opracowania jest przedstawienie propozycji zajęć w formie klasowo-lekcyjnej (w budynku szkolnym) oraz terenowej (lekcja w terenie, festyn szkolny, impreza szkolna itp.). Podstawowym fundamentem zajęć pozostaje aktywność ruchowa (jakkolwiek intensywność wysiłku może być różna i różna może być jej forma – od marszu zdrowotnego, poprzez marszobieg z elementami obwodu stacyjnego, biegu zadaniowego do toru przeszkód). Przedstawione w opracowaniu scenariusze umożliwiają nauczycielom wychowania fizycznego współprace z nauczycielami takich przedmiotów jak: geografia, biologia, historia, edukacja dla bezpieczeństwa oraz umożliwiają rozwijanie warsztatu pracy poprzez konstruowanie osnowy swoich zajęć z wykorzystaniem elementów turystyki i krajoznawstwa (edukacji regionalnej) oraz terenoznawstwa i surviwalu (zajęć outdoorowych). Należy zaznaczyć, że elementy te można łączyć w rozmaitych konfiguracjach, a ich wykorzystanie oraz sposób ich wdrażania, organizacja i zastosowanie zależą przede wszystkim od rzeczywistych potrzeb i możliwości dydaktycznych oraz wychowawczych, czyli od:

przygotowania nauczyciela,

możliwości uczniów (wieku, zróżnicowania w rozwoju osobniczym, uwarunkowań środowiskowych uczniów),

liczebności klasy/grupy,

posiadanego sprzętu i pomocy dydaktycznych,

możliwości współpracy w gronie pedagogicznym ,

uwarunkowań terenowych (dostępności określonych walorów terenowych i turystycznych).

Scenariusz 1

Zagadnienie: Nauka poruszania się po szlaku.

Cel: Zapoznanie z symbolami znaków turystycznych (ryc.1). Przyswojenie głównej zasady poruszania się po szlaku turystycznym – „jeśli jesteś przy znaku o danym kolorze, musisz widzieć/szukać następny znak na drodze przed tobą” (zasada bezwzględna w przypadku, gdy drogę, którą porusza się turysta, przecinają inne – oznaczone lub nie – trakty).

Uzasadnienie teoretyczne: Szczecin posiada wyjątkowe walory przyrodnicze. Otoczony jest Puszczami Wkrzańską, Bukowa i Goleniowską. Dwie pierwsze znajdują się już w granicach miasta (Zespół Parków Kasprowicza-Arkoński, Szczeciński Park Krajobrazowy). Tym samym do wykorzystania przez nauczycieli są zarówno walory, jak i bardzo dobrze przygotowana infrastruktura turystyczna. Świadomą penetrację przestrzeni geograficzno-turystycznej umożliwia znajomość zasad poruszania się po szlakach turystycznych. Nabyte umiejętności poruszania się po szlaku można wykorzystać do planowania wycieczek i rajdów szkolnych i pozaszkolnych oraz traktować je jako propedeutykę terenoznawstwa i przygotowanie do pracy z mapą.

Czas: 45 minut.

Miejsce: Budynek lub na boisko/plac szkolny.

Współpraca z nauczycielami innych przedmiotów: Zbędna.

Literatura/źródła: https://pttk.pl/wp-content/uploads/2024/01/Instrukcja-znakowania-szlakow.pdf [2025.10.14]

Zabezpieczenie materiałowo-techniczne:

Przygotowane symbole szlaków przynajmniej w trzech kolorach (każdy kolor w ilości oraz oznaczeniach pozwalającej zasymulować przebieg szlaku i krzyżowanie się z innymi szlakami) (ryc.1).
Taśma malarska do przymocowania znaków.
Pachołki do przymocowania znaków (w przypadku przeprowadzenia zajęć poza budynkiem szkolnym).
Karty z opisem zadań dodatkowych.

Warunki bezpieczeństwa: W budynku szklonym zakaz biegania. Na boisku lub placu szkolnym zajęcia mogą przyjąć formę biegu zadaniowego

Przebieg zajęć:

Scenariusz zasadniczo skierowany jest do młodszych uczniów3. Pozwala jednak na zapoznanie się przez młodzież z infrastrukturą turystyczną (tu: przede wszystkim oznaczeniami pieszych szlaków turystycznych PTTK) bez wychodzenia poza teren szkoły.

Należy wyznaczyć przebieg przecinających się szlaków turystycznych wewnątrz budynku lub/i na części placu szkoły (ryc.2). Przygotować karteczki z symbolami szlaków PTTK (w trzech kolorach, z tym, że dana grupa przechodzi tylko jeden szlak, a pozostałe szlaki sygnalizują ich przecinanie się – można więc opcjonalnie podzielić klasę na trzy grupy ćwiczebne, które przechodzą szlak o danym kolorze). Rozwiesić/umieścić je w taki sposób, by uczestnicy mogli przejść przydzielony cały szlak dzięki właściwemu rozpoznaniu różnych symboli (np. znaku oznaczający zmianę kierunku szlaku). Ponieważ samo przejście wyznaczonej trasy dla młodzieży w starszym wieku szkolnym nie stanowi wyzwania, w miejscach symulujących np. turystyczne tablice informacyjne (tu: karty z opisem zadań dodatkowych), grupa musi wykonać ćwiczenie/zadanie (forma strumienia ćwiczebnego). Zadaniem grupy jest przejść szlak i rozwiązać zadania lub wykonać ćwiczenie na każdym stanowisku. Trasa może być pokonywana również pojedynczo (uczeń musi pokonać jedną lub wszystkie trasy – start następuje na sygnał nauczyciela). Pewnym zagrożeniem może być możliwość zderzenia się uczniów podczas przecinania się szlaków. Rozwiązaniem będzie w takim przypadku nakazania wykonania ćwiczenia wymuszającego zatrzymanie się ucznia przy każdym skrzyżowaniu tras (np. 10 pajacyków).

Ryc. 1 Przyjęty na zajęciach opis symboli znaków turystycznych

Ryc. 2 Schemat przebiegu znaków turystycznych

Scenariusz 2

Zagadnienie: Bieg zadaniowy z wykorzystaniem kulturowych i przyrodniczych walorów turystycznych infrastruktury turystycznej (tablic informacyjnych) miejsca/obiektu o randze lokalnej.

Cel: Przeprowadzenie zajęć ruchowych poza salą gimnastyczną. Zapoznanie się z kulturowymi i przyrodniczymi walorami turystycznymi o znaczeniu lokalnym (mała ojczyzna).

Uzasadnienie teoretyczne: Wykorzystanie wybitnych krajoznawczych walorów przyrodniczych miasta i regionu w edukacji ma znaczenie ze względu na specyficzne uwarunkowania historyczne regionu (słabo wykształcona tożsamość regionalna). Ich wykorzystanie jest przydatne w edukacji regionalnej. „(…) Biorąc pod uwagę opinię badaczy dotyczące kwestii „korzeni historycznych” społeczeństwa zachodniopomorskiego, należy zauważyć, że zasoby o charakterze przyrodniczym są i będą elementem silniej wpływającym na kształtowanie się świadomości terytorialnej mieszkańców naszego regionu”

Czas: 45-90 minut (należy wziąć pod uwagę umiejscowienie szkoły i możliwość dojazdu do miejsca realizacji – zasadniczo scenariusz nadaje się do realizacji w ramach zajęć pozalekcyjnych).

Miejsce: Syrenie Stawy na terenie przyrodniczo-krajobrazowym „Zespół Parków Kasprowicza-Arkoński” w Szczecinie (może to być dowolne miejsce posiadające walory o randze lokalnej).

Współpraca z nauczycielami innych przedmiotów: Biologia, historia, wychowawca klasy.

Literatura/źródła:

Tablice informacyjne na terenie zespołu Syrenie Stawy
https://www.naszewycieczki.pl/woj-zachodniopomorskie/38-ciekawe-miejsca/840-syrenie-stawy-w-szczecinie [2025.10.14]
Portal miłośników starego Szczecina [http://sedina.pl/]
Wizualizacja sanatorium fundacji im. Ernsta Moritza Arndta –https://www.youtube.com/watch?v=g2LRtxH-zmo [2025.10.14]

Zabezpieczenie materiałowo-techniczne:

Kartki z numerem stacji i zadaniami
Karty startowe
Taśma malarska
Przed realizacją zajęć należy dokonać przeglądu trasy i zorientować się w jej infrastrukturze (tekstach na tablicach edukacyjnych). Jeśli zajęcia powtarza się co roku, należy każdorazowo przejść trasę i zorientować się, czy zadania na kartach startowych pozostają aktualne.
Środki łączności w przypadku większej ilości nauczycieli (telefon, walkie-talkie).

Warunki bezpieczeństwa: Teren, jakkolwiek rozległy, pozwala na wyznaczenie trasy (pętli), która zasadniczo pozostaje pod kontrolą nauczyciela. Ścieżki przeznaczone są tylko do ruchu pieszego i rowerowego. Zaleca się jednak wykorzystanie większej ilości opiekunów w celu zachowania kontroli wzrokowej nad uczestnikami biegu zadaniowego. Uczestnicy mogą pokonywać trasę pojedynczo lub w zespołach. W przypadku pracy w zespołach, impreza nabierają charakteru zajęć outdoorowych (umiejętność współpracy w grupie i dbanie o każdego członka grupy) Możliwe jest wprowadzenie elementu rywalizacji i dokonywanie pomiaru czasu zawodników lub zespołów.

Przebieg zajęć:

Wyposażyć uczestników w wiedzę krajoznawczą o miejscu zajęć.

Można przeprowadzić krótkie wprowadzenie krajoznawcze w szkole (lekcja wychowawcza, lekcja historii, lekcja biologii – historia Syrenich Stawów, fundacji im. Ernsta Moritza Arndta, fauna i flora Puszczy Wkrzańskiej) lub wykorzystać tablice informacyjne na miejscu. W przypadku przygotowania krajoznawczego przed zajęciami, można wykorzystać pracę własną uczniów (uświadomienie znaczenia przygotowania krajoznawczego przed penetracją przestrzeni geograficzno-turystycznej).

2. Wyznaczyć trasę po całości zespołu lub jego części (ryc.3).

Ryc. 3 Przykładowa trasa biegu zadaniowego po Syrenich Stawach

3. Przygotować karty startowe dla zawodników lub zespołów

Zadania ruchowe są dowolne i zależą od inwencji nauczyciela oraz od celu zajęć (w następnym scenariuszu zostanie przedstawione wykorzystanie umiejętności survivalowych – można je wykorzystać także w przypadku niniejszego scenariusza; można też wykorzystać aplikację do rozpoznawania śpiewu ptaków, np. BirdNET). Zależą także od liczby nauczycieli, którzy mogą wziąć udział w zajęciach. W takim przypadku można wyznaczyć zadania, których wykonanie pozostanie pod nadzorem opiekuna stanowiska (np. każdy uczestnik wykonuje jeden rzut do celu; za każdą nietrafioną próbę, cały zespół musi wykonać karną rundę wokół wiaty).

Ryc. 4 Przykładowa karta zadań wykorzystująca informacje dostępne na tablicach informacyjnych

Należy zaznaczyć, ze podobne zajęcia można przeprowadzić wykorzystując ścieżkę edukacyjną wokół jeziora Głębokiego, na której umieszczono 10 tablic informacyjnych. Wówczas zajęcia przybrać mogą formę marszobiegu lub biegu terenowego. Wykorzystanie walorów najbliższej okolicy Szczecina zależy od inwencji nauczyciela i możliwości organizacyjnych danej placówki edukacyjnej.

Scenariusz 3

Zagadnienie: Bieg zadaniowy doskonalący umiejętności z zakresu terenoznawstwa i survivalu.

Cel: Włączenie w zajęcia wychowania fizycznego elementów związanych z obronnością i przygotowaniem do zachowania w sytuacjach kryzysowych podczas wędrówek turystycznych oraz innych zagrożeń.

Uzasadnienie teoretyczne: Wobec zagrożenia sytuacjami kryzysowymi oraz włączania do edukacji umiejętności przygotowujących do służby wojskowej, aktualne pozostają cele, o których pisano w podręczniku instruktora przysposobienia wojskowego z 1933 roku pisano… „celem wychowania fizycznego jest (…) wyrabianie dzielności duchowej poprzez kształtowanie takich zdolności i wartości, jak spostrzegawczość i rozeznawanie się, przytomność umysłu, odwaga i zaufanie we własne siły, siła woli i panowanie nad sobą, wytrwałość, nieustępliwość, parcie naprzód, chęć osiągniecia zwycięstwo, zaradność, karność, koleżeńskość, (…) nauczenie działania w zespole i przyzwyczajenie do wysiłku zbiorowego”.

Elementy survivalu wykorzystywane są także przy zajęciach typu outdoorowego i są z reguły odbierane bardzo pozytywnie przez ich uczestników (tym bardziej, ze wykonywane sa w sytuacji pełnego bezpieczeństwa i komfortu). Jako podstawowe umiejętności związane z przetrwaniem można uznać:

Podstawy nawigacji.
Sygnalizacja i wzywanie pomocy.
Zachowanie się podczas niekorzystnych zjawisk atmosferycznych.
Podstawy udzielania pierwszej pomocy.
Dobór właściwego ubioru i wyposażenia.
Budowa schronienia.
Rozpalanie ognia.
Uzdatniania wody.

Podczas zajęć można wykorzystać w rozmaitym stopniu wszystkie lub wybrane wyżej wymienione, a także dołączyć inne zadania związane z obronnością – np. elementy torów sprawnościowych w wojsku lub wybranych sprawności żołnierza: rzut granatem, przenoszenie skrzynki amunicyjnej, czołganie, strzelanie z broni pneumatycznej lub ASG (jakkolwiek wszelkie wykorzystanie broni nakłada dodatkowe rygory związane z bezpiecznym przeprowadzeniem zajęć). Taki bieg zadaniowy przypomina w jakiejś mierze pętlę taktyczną kończącą szesnastodniowe szkolenie żołnierzy WOT, co może stanowić o jego potencjalnej atrakcyjności.

Należy zaznaczyć, ze ta propozycja zajęć wymaga od nauczyciela wychowania fizycznego przygotowania w zakresie wykorzystanej tematyki w stopniu znacznie większym, niż pozostałe scenariusze. Wymaga także znacznie dokładniejszej organizacji. Jest możliwa do przeprowadzenia tylko przy współpracy i zaangażowaniu grona pedagogicznego. Sprawdza się jako większa impreza ogólnoszkolna lub jej składowa (Dzień Ziemniaka, Dzień Sportu itp.).

Czas: 45-180 minut (należy wziąć pod uwagę umiejscowienie szkoły i możliwość dojazdu do miejsca realizacji – zasadniczo scenariusz nadaje się do realizacji w ramach zajęć pozalekcyjnych).

Miejsce: W niniejszym scenariuszu Polana Harcerska w Szczecinie (ryc.7). W tym przypadku, jeśli do realizacji zajęć potrzebny jest wjazd samochodem na teren leśnictwa, konieczne jest zezwolenie, które można uzyskać w Dyrekcji Lasów Państwowych bądź u leśniczego przy ulicy Miodowej. Może jednak to być miejsce umożliwiające pełną kontrolę nad uczestnikami oraz wykorzystanie materiałów potrzebnych na poszczególnych stacjach (drzewo, woda, żerdzie, miejsce do krzesania ognia itp.). W przypadku starannego planowania i pewnej umowności w realizacji, może to być impreza przeprowadzana na terenie szkoły. W takim przypadku ułatwione będzie wykorzystanie sprzętu sportowego (materace, hula-hopy, pachołki itp.)

Współpraca z nauczycielami innych przedmiotów: Edukacja dla bezpieczeństwa, wychowawca klasy.

Literatura/źródła: Wszelkie źródła dotyczące zagadnień z zakresu survivalu oraz testów w wojsku (np. https://www.wojsko-polskie.pl/osf/ [2025.10.14]).

Zabezpieczenie materiałowo-techniczne:

Kartki z numerem stacji i zadaniami.
Kijki/pachołki do umieszczenia kart z numerem stacji.
Karty startowe dla uczestników (opcjonalnie).
Taśma ostrzegawcza.
Plandeki, hula-hop, pachołki do wyznaczenia szykany, slacki-line (lub lina) itp.
Kompas
Staza taktyczna.

Warunki bezpieczeństwa: Należy zadbać, by pokonującym tor pętli nie przeszkadzali uczniowie, którzy już ją ukończyli lub czekają na start.

Przebieg zajęć:

Uczestnicy mogą pokonywać trasę pojedynczo lub w zespołach. W przypadku pracy w zespołach, impreza nabierają charakteru zajęć outdoorowych (umiejętność współpracy w grupie i dbanie o każdego członka grupy). Możliwe jest wprowadzenie elementu rywalizacji i dokonywanie pomiaru czasu zawodników lub zespołów. Można także przeprowadzać zajęcia w formie festynowej, tzn., że zespół podchodzi do stanowiska, które jest wolne i zaliczone zadanie zaznaczanie na karcie startowej (nie ma pętli ze stanowiskami, które trzeba pokonać we właściwej kolejności). W takim przypadku nie stosuje się pomiaru czasu.

Należy wyznaczyć pętlę ze stanowiskami (liczba wg możliwości i potrzeb). Na potrzeby niniejszego scenariusza założono, że uczestnicy będą pokonywali trasę na czas w zespołach trzyosobowych (w takim wypadku na niektórych stanowiskach potrzebne będą trzy przybory – np. trzy kompasy). Liczy się czas osiągnięcia mety przez ostatniego zawodnika. Zakłada się, że na wykonanie zadania na stanowisku zawodnicy mają określony czas (np. 60 sekund). Jeśli nie zmieszczą się w limicie, stanowisko nie jest zaliczone w ostatecznej punktacji.

Schemat pętli taktycznej (zadania/czynności):

Start.

Bieg
Wyznaczyć zadany azymut lub odczytać azymut wyznaczonego celu.
Pokonać szykanę (konstruuje się z pachołków i taśmy ostrzegawczej) (ryc.5).

4. Wezwać pomoc śmigłowca ratunkowego.

5. Przeczołgać się przez dany odcinek (rozścielona plandeka).

6. Skrzesać ogień za pomocą krzesiwka zapalając hubkę (np. wacik).

7. Pokonać przeszkodę linową – slack-line lub rozwieszona między drzewami lina.

8. Zasymulować na wyznaczonym obszarze zachowanie się grupy podczas burzy.

9. Pokonać przeszkodę z opon (symulowany wojskowy potykacz, który składa się z gumowych opon ułożonych w dwóch rzędach tu: hula-hopy).

10. Wykorzystując rozwieszoną linę sporządzić prowizoryczne schronienie z plandeki lup płachty biwakowej.

11. Pokonanać rozłożone w odpowiedniej odległości hula-hopy wieloskokami.

12. Założyć stazę taktyczną na kończynę.

13. Bieg

14. Awaryjnie przenieść poszkodowanego na krótkim odcinku.